Yaşlılıkta Demans (Bunama) Belirtileri Nelerdir?

Demans, hafıza, düşünme, davranış ve günlük aktiviteleri yerine getirme becerisini etkileyen bir grup semptomun genel adıdır. Yaşlılıkla birlikte görülme sıklığı artan demans, normal yaşlanmanın bir parçası değildir; aksine ciddi bir sağlık durumudur. Erken tanı ve müdahale, hastalığın seyrini yavaşlatabilir ve yaşam kalitesini koruyabilir. Bu nedenle demans belirtilerini tanımak büyük önem taşır.

Demans Nedir?

Demans, beyin hücrelerinin hasar görmesi sonucu bilişsel işlevlerin ilerleyici şekilde bozulmasıdır. Tek bir hastalık değil, farklı nedenlere bağlı olarak gelişebilen bir sendromdur. Alzheimer hastalığı en yaygın demans türüdür ve tüm vakaların yaklaşık yüzde 60-70'ini oluşturur. Vasküler demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans diğer önemli türlerdir.

Demans genellikle 65 yaş üzerinde görülür ve yaşla birlikte risk artar. Ancak nadir de olsa 65 yaş altında da başlayabilir; buna erken başlangıçlı demans denir. Demans, sadece hafıza kaybı değildir; dil, muhakeme, planlama ve sosyal beceriler gibi birçok bilişsel alanı etkiler.

Hafıza Sorunları

Hafıza kaybı, demansın en bilinen ve genellikle ilk fark edilen belirtisidir. Ancak yaşlılıkta unutkanlık normal olabilir; önemli olan hafıza sorunlarının günlük yaşamı etkileyip etkilemediğidir. Demansda hafıza kaybı ilerleyicidir ve zamanla şiddetlenir.

Yakın zamanda öğrenilen bilgilerin unutulması tipiktir. Aynı soruları tekrar tekrar sormak, önemli tarihleri veya olayları unutmak, notlar veya hatırlatıcılara aşırı bağımlılık gelişmesi dikkat çekici belirtilerdir. İlerleyen aşamalarda tanıdık yüzlerin, isimlerin ve hatta aile üyelerinin tanınamaması görülebilir.

Dil ve İletişim Güçlükleri

Demans hastalarında konuşmayı takip etmede, sözcük bulmada ve düşüncelerini ifade etmede güçlükler ortaya çıkar. Konuşma sırasında cümlenin ortasında durma, ne söyleyeceğini unutma ve günlük eşyaların isimlerini hatırlayamama sık görülür.

Nesnelere yanlış isimler verilmesi veya yakın anlamlı sözcüklerin kullanılması (örneğin "kol saati" yerine "o şey" demek) başka bir belirtidir. Yazma becerileri de etkilenebilir. Konuşmaları anlamada güçlük ve karmaşık talimatları izleyememe de iletişim sorunları arasındadır.

Yönelim ve Mekan Algısı Bozuklukları

Tanıdık yerlerde kaybolma, demansın önemli bir belirtisidir. Kişi kendi mahallesinde yolunu bulamayabilir veya eve nasıl döneceğini bilemeyebilir. Zaman algısı da bozulur; günün hangi saati, hangi mevsim veya yıl olduğu karıştırılabilir.

Uzaklıkları ve mesafeleri değerlendirmede güçlük yaşanır. Bu durum, araç kullanmayı veya merdiven inip çıkmayı tehlikeli hale getirebilir. Aynadaki yansımayı tanıyamama veya evde başkalarının olduğunu düşünme gibi algı bozuklukları da görülebilir.

Günlük İşlerde Zorlanma

Daha önce kolaylıkla yapılan tanıdık görevlerin yerine getirilmesinde güçlük, demansın karakteristik belirtilerindendir. Yemek pişirme, fatura ödeme, ilaçları yönetme veya telefon kullanma gibi günlük aktiviteler zorlaşır. Bilinen bir yemeğin tarifini takip edememe veya çamaşır makinesi gibi tanıdık aletleri kullanamama görülebilir.

İş yerinde performans düşüklüğü, planlama ve problem çözme güçlüğü erken dönem belirtileri olabilir. Sayılarla çalışma, bütçe yönetimi ve faturaları takip etme gibi görevlerde hata artışı dikkat çekicidir.

Muhakeme ve Karar Verme Sorunları

Demans hastaları kötü kararlar verebilir. Para konusunda sağduyusuz davranışlar, dolandırıcılara kolayca kanma veya uygunsuz miktarda para harcama görülebilir. Kişisel bakım ve hijyen ihmal edilebilir; düzensiz giyinme veya mevsime uygun olmayan kıyafetler seçilmesi mümkündür.

Tehlikeleri değerlendirme yetisi azalır. Ocağı açık bırakma, kapıyı kilitlemeyi unutma veya güvenli olmayan durumlarda risk almak daha sık hale gelir.

Kişilik ve Davranış Değişiklikleri

Demans, kişilik ve davranışta belirgin değişikliklere neden olabilir. Daha önce sakin bir kişi huzursuz veya agresif hale gelebilir. Sosyal ortamlardan geri çekilme, hobiler ve aktivitelere ilginin azalması, motivasyon kaybı sık görülür.

Anksiyete, depresyon, şüphecilik ve paranoya gelişebilir. Aile üyelerine veya bakıcılara karşı suçlamalar yöneltilmesi mümkündür. Uygunsuz davranışlar, sosyal normları göz ardı etme ve inhibisyon kaybı özellikle frontotemporal demansta belirgindir.

Görsel ve Uzamsal Problemler

Bazı demans türlerinde görsel algı sorunları ön plandadır. Okuma güçlüğü, renkleri ayırt edememe ve yüzleri tanıyamama görülebilir. Aynada kendini tanıyamama veya yansımaya konuşma gibi durumlar yaşanabilir.

Uzamsal ilişkileri anlama güçlüğü, düşme riskini artırır. Engellere çarpma, kadehleri devirme veya sandalyeye oturmada zorlanma bu sorunların göstergeleridir.

Eşyaları Kaybetme

Herkes zaman zaman eşyalarını yanlış yere koyar, ancak demans hastalarında bu durum sıklaşır ve mantıksız yerlere eşya koyma davranışı görülür. Örneğin, anahtarları buzdolabına veya cüzdanı çöpe koymak gibi. Daha sonra bu eşyaları bulma güçlüğü yaşanır ve bazen başkalarını hırsızlıkla suçlama eğilimi olabilir.

Normal Yaşlanma ile Demans Arasındaki Fark

Normal yaşlanmada unutkanlık görülebilir, ancak daha sonra hatırlama mümkündür. Demansda ise bilgi tamamen kaybedilebilir. Normal yaşlanmada kişi günlük aktivitelerini bağımsız sürdürebilir; demansta ise bağımsızlık zamanla kaybolur. Normal yaşlanmada kişi unutkanlığının farkındadır; ileri demansda bu farkındalık azalır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Yukarda belirtilen belirtilerden birkaçı görülüyorsa ve bu belirtiler günlük yaşamı etkiliyorsa, bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Erken tanı, tedavi seçeneklerini genişletir ve hastanın ile ailenin geleceği planlamasına olanak tanır. Bazı demans türleri geri dönüşümlü nedenlere bağlı olabilir; vitamin eksiklikleri, tiroid sorunları veya ilaç yan etkileri gibi.

Sonuç olarak, demans belirtileri yavaş başlar ve zamanla ilerler. Erken dönemde tanımak, hastanın daha uzun süre kaliteli yaşam sürmesine yardımcı olur. Şüpheli belirtiler görüldüğünde profesyonel değerlendirme almak, hem hasta hem de aile için en doğru adımdır.