Doğum Kontrol Yöntemleri Nelerdir?
Doğum kontrol yöntemleri istenmeyen gebeliklerin önlenmesi amacıyla kullanılan çeşitli medikal ve non-medikal yöntemlerin genel adıdır. Modern aile planlaması bireylerin üreme tercihlerini özgürce belirleyebilmelerini, gebelik zamanlamasını kontrol edebilmelerini ve ailelerinin büyüklüğüne karar verebilmelerini sağlayan temel bir sağlık hakkıdır. Günümüzde hormonal, bariyer, rahim içi, kalıcı cerrahi ve doğal yöntemler olmak üzere geniş bir kontraseptif yelpaze mevcuttur ve her bireyin yaşam koşullarına, sağlık durumuna, üreme planlarına ve kişisel tercihlerine uygun bir seçenek bulunabilmektedir. Kontraseptif danışmanlık bireylerin bilinçli seçim yapabilmeleri için tüm yöntemlerin avantaj ve dezavantajlarının anlaşılır bir şekilde aktarılmasını kapsamaktadır.
Hormonal Kontrasepsiyon Yöntemleri
Kombine oral kontraseptifler sentetik östrojen etinilestradiol veya estetrol ve progesteron kombinasyonu içeren ve günlük olarak alınan doğum kontrol haplarıdır. Bu preparatlar hipotalamik-hipofizer-gonadal aksı baskılayarak ovulasyonu inhibe eder, servikal mukusu kalınlaştırarak sperm penetrasyonunu zorlaştırır ve endometriumun implantasyona uygunluğunu azaltarak çoklu koruyucu mekanizma sağlar. Doğru ve tutarlı kullanımda perfect use yüzde doksan dokuz noktadan ila yüzde doksan dokuza varan etkinliğe sahiptir ancak tipik kullanımda typical use atlanan haplar ve zamanlama hataları nedeniyle etkinlik yüzde doksan bir düzeyine düşebilmektedir. Düzensiz adet döngülerinin düzenlenmesi, dismenorenin hafifletilmesi, premenstrüel sendrom belirtilerinin azaltılması, akne tedavisi ve endometriozis yönetimi gibi kontrasepsiyon dışı terapötik faydaları da mevcuttur.
Yalnız progesteron içeren haplar yani minipil östrojen kullanamayan kadınlarda tercih edilen önemli bir seçenektir. Tromboembolik hastalık öyküsü, auralı migren, kontrol altına alınamayan hipertansiyon ve emzirme döneminde olan kadınlarda kombine haplara güvenli bir alternatif olarak kullanılabilmektedir. Etkinliği kombine haplara kıyasla biraz düşük olabilir ve her gün aynı saatte alınması özellikle desogestrel dışındaki preparatlarda daha dar bir tolerans penceresi gerektirir. Hormonal halka ayda bir vajinaya yerleştirilen ve yirmi bir gün boyunca sürekli östrojen ve progesteron salınımı sağlayan bir cihazdır ve günlük hap alma zorunluluğunu ortadan kaldırarak hasta uyumunu artırmaktadır.
Depo enjeksiyonlar depo medroksiprogesteron asetat olarak üç ayda bir intramüsküler veya subkutan uygulanan uzun etkili progesteron enjeksiyonlarıdır. Yüzde doksan dokuzun üzerinde etkinliğe sahip olmakla birlikte uzun süreli kullanımda kemik mineral yoğunluğunda reversible azalma potansiyeli nedeniyle özellikle adölesan ve genç kadınlarda dikkat gerektirir ve kullanım süresi bireysel risk-fayda değerlendirmesiyle belirlenmelidir. Deri altı implantlar etonogestrel içeren tek çubuklu veya levonorgestrel içeren çift çubuklu formatta kolun iç tarafına subdermal olarak yerleştirilen ve üç ila beş yıl süreyle sürekli progesteron salan uzun etkili reversible kontraseptiflerdir. Kontraseptif bant haftada bir değiştirilen ve transdermal yoldan norelgestromin ve etinilestradiol emilimi sağlayan bir yöntemdir ve kombine oral kontraseptiflerle benzer etkinlik ve yan etki profiline sahiptir.
Rahim İçi Araçlar ve Sistemler
Bakırlı rahim içi araç non-hormonal bir kontraseptif yöntem olup rahim boşluğuna yerleştirilen küçük bir T şekilli polietilen cihazdan ve bakır tel sarımlarından oluşmaktadır. Bakırın spermatotoksik etkisi, endometriumda oluşturduğu sterile inflamatuvar yanıt ve tubal motilite üzerindeki etkileri fertilizasyonu ve implantasyonu engelleyerek yüzde doksan dokuzun üzerinde kontrasepsiyon etkinliği sağlamaktadır. Modeline göre beş ila on yıla kadar etkili olabilir ve koitus sonrası beş gün içinde yerleştirildiğinde acil kontrasepsiyon amacıyla da kullanılabilmektedir. Hormonal yan etkileri bulunmaması nedeniyle hormonal yöntemleri tercih etmeyen, kontrendikasyonu olan veya emziren kadınlarda ideal bir uzun süreli seçenektir.
Levonorgestrel salgılayan rahim içi sistem rahim içine yerleştirilen ve günlük yirmi mikrogram levonorgestrel salan bir cihazdır. Endometriumda lokal progesteron etkisi oluşturarak desidüalizasyonu sağlar, servikal mukusu kalınlaştırarak sperm geçişini engeller ve bazı kadınlarda ovulasyonu da baskılayabilir. Modeline göre beş ila sekiz yıl süreyle etkili olup menstrüel kanamayı ortalama yüzde doksana kadar azaltır veya amenoreye neden olabilir. Ağır menstrüel kanama menoraji olan kadınlarda tedavi amaçlı da endike olup histerektomiye alternatif bir tedavi seçeneği olarak kabul edilmektedir. Sistemik dolaşıma geçen hormon düzeyleri oral kontraseptiflere kıyasla çok düşük olduğundan metabolik ve kardiyovasküler yan etkiler minimal düzeydedir.
Bariyer Yöntemler ve Spermisidler
Erkek kondomu lateks, poliüretan veya poliizoprenden üretilen ve penis üzerine takılarak semen koleksiyonunu sağlayan yaygın bir bariyer yöntemidir. Kontraseptif etkinliğinin yanı sıra HIV dahil olmak üzere cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma sağlaması diğer kontraseptif yöntemlerden ayrılan benzersiz bir avantajdır. Doğru ve tutarlı kullanımda yüzde doksan sekize varan etkinliğe ulaşabilir ancak tipik kullanımda etkinlik yüzde seksen iki düzeyindedir. Kadın kondomu nitril veya poliüretan malzemeden üretilen ve vajina içine yerleştirilen bir kılıf olup kadına bağımsız bir koruma seçeneği sunmakta ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan da korunma sağlamaktadır.
Diyafram ve servikal kep serviksi mekanik olarak kapatarak sperm geçişini engelleyen ve genellikle spermisid ile birlikte kullanılarak etkinliği artırılan bariyer cihazlardır. Diyafram silikon veya lateks kubbeli bir yapıya sahiptir ve cinsel ilişkiden en fazla altı saat önce yerleştirilerek ilişki sonrası en az altı saat bırakılmalıdır. Kontraseptif sünger nonoksinol-9 emdirilmiş poliüretan bir materyal olup vajina içine yerleştirilerek hem bariyer hem de spermisidal etki sağlar. Spermisidler nonoksinol-9, benzalkonum klorür tek başına veya bariyer yöntemlerle kombine kullanılabilen ve spermlerin akrozomal membranını bozarak hareketsiz bıraktan kimyasal ajanlardır.
Kalıcı Kontrasepsiyon ve Cerrahi Yöntemler
Kadın sterilizasyonu bilateral tubal ligasyon mekanik klip, ring veya elektrokoagülasyon ile veya bilateral salpenjektomi yoluyla fallop tüplerinin oklüzyonu veya çıkarılmasını kapsamaktadır. Geri dönüşümsüz bir yöntem olup ailesini kesin olarak tamamlamış ve gelecekte gebelik istemeyen kadınlarda endikedir. Laparoskopik yaklaşım minimal invaziv teknikle yapılabilir veya sezaryen doğum sırasında eşzamanlı olarak uygulanabilir. Bilateral salpenjektominin tubal ligasyona kıyasla ek olarak yüksek dereceli seröz over kanseri riskini azaltma avantajı nedeniyle günümüzde giderek daha sık tercih edilmektedir. Erkek sterilizasyonu yani vazektomi lokal anestezi altında vas deferens kanallarının skrotal yaklaşımla kesilmesi ve uçlarının kapatılmasıyla sperm geçişinin kalıcı olarak engellenmesini sağlayan basit bir cerrahi işlemdir. Kadın sterilizasyonuna kıyasla teknik olarak daha kolay, komplikasyon oranı daha düşük ve maliyeti daha azdır.
Doğal Yöntemler ve Kontraseptif Danışmanlık
Doğal aile planlaması yöntemleri fertil dönemin belirlenmesi ve bu dönemde cinsel ilişkiden kaçınılması veya bariyer yöntem kullanılması esasına dayanan yaklaşımlardır. Takvim yöntemi Ogino-Knaus menstrüel döngü kayıtlarına dayanarak fertil pencereyi tahmin eder. Bazal vücut sıcaklığı takibi ovulasyon sonrası progesteron etkisiyle gerçekleşen termal shift'i tespit eder. Servikal mukus gözlemi Billings yöntemi fertil dönemde mukusun berrak, elastik ve kaygan hale gelmesini değerlendirir. Semptothermal yöntem birden fazla fertilitie belirtecini kombine ederek en yüksek doğal yöntem etkinliğini sağlar. Doğru ve tutarlı kullanımda kabul edilebilir etkinliğe ulaşılabilir ancak tipik kullanımda başarısızlık oranları hormonal ve intrauterin yöntemlere kıyasla belirgin şekilde yüksektir.
Kontraseptif yöntem seçimi bireyin yaşına, medikal öyküsüne, mevcut sağlık durumuna, üreme planlarına, yaşam tarzına ve kişisel tercihlerine göre bireyselleştirilmelidir. Venöz tromboembolizm öyküsü, auralı migren, meme kanseri öyküsü, ciddi karaciğer hastalığı ve kontrol altına alınamayan hipertansiyon gibi durumlar östrojen içeren yöntemler için kontrendikasyon oluşturabilir. Gençlerde ve cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riski yüksek bireylerde kondomun diğer yüksek etkinlikli yöntemlerle birlikte kullanılması dual protection olarak önerilmektedir. Üreme sağlığı danışmanlığı yöntem seçiminde paylaşılan karar verme sürecini destekleyen, bireylerin endişelerini yanıtlayan ve uygun yönlendirme sağlayan kritik bir hizmettir. Düzenli jinekolojik kontroller kontraseptif kullanımın güvenliğinin izlenmesinde, olası yan etkilerin erken tespitinde ve memnuniyetin değerlendirilmesinde temel bir adımdır.